Pagina delen

Initiatiefvoorstel 'Versterking draagvlak voor verduurzaming'

Dolf Logemann, Frans Manders en Hein Brunsveld stelt voor :

  1. Om het College op te dragen een helder communicatieprogramma op te stellen dat het draagvlak onder de inwoners van Zutphen en Warnsveld voor de verduurzaming van de eigen leefomgeving vergroot, en
  2. Om in nauw verband daarmee in deze gemeente bij wijze van proef en voor een looptijd van drie jaren te experimenteren met een grotere burgerbetrokkenheid rond het thema ‘verduurzaming eigen leefomgeving’ in de vorm van een reeks kortlopende burgerfora welke vanuit de leefwereld van de inwoners Raad en College gevraagd en ongevraagd adviseren over gevoerd of te voeren beleid

Inhoud

Inleiding/aanleiding

Tijdens de forumbijeenkomst van 10 september jl. over het memo ‘Evaluatie Zutphen Energieneutraal 2018 – 2019’ hebben diverse fracties aangegeven veel belang te hechten aan het versterken van het draagvlak voor maatregelen die de energietransitie betreffen. Dit raadsinitiatief borduurt hierop voort. De communicatie over dit onderwerp vanuit de gemeente is nog te versnipperd. Een duidelijke communicatielijn en dito programma kunnen daarin versterking brengen. Burgerfora kunnen helpen om de daadwerkelijk door inwoners ervaren problemen rond de energietransitie in beeld te brengen en om te zetten in nuttige beleidsadviezen. Een stelsel van burgerfora geeft tevens invulling aan de door de Raad gewenste bestuurlijke vernieuwing en de grotere invloed van inwoners op het beleid. De burgerfora en het voorgestelde communicatieprogramma hebben een duidelijk verband: ze vullen elkaar aan en versterken elkaar.

Beoogd effect

Dit raadsinitiatief heeft een dubbel doel: 1) bijdragen aan de bestuurlijke vernieuwing door inwoners een grotere invloed te geven op het (energie)beleid en 2) het versnellen van de energietransitie door een beter draagvlak onder de inwoners van Zutphen en Warnsveld voor de noodzakelijke energiemaatregelen, mede door het ermee samenhangende communicatieprogramma.

Argumenten

 Afwachtende houding is begrijpelijk, maar onwenselijk

Uit enquêtes blijkt dat veel inwoners van Zutphen en Warnsveld ervan overtuigd zijn dat de transitie naar een fossielvrije energievoorziening noodzakelijk is. Desondanks nemen velen in de praktijk een afwachtende houding in. Daar zijn vaak goede redenen voor, maar het effect is wel dat de energietransitie slechts langzaam uit de startblokken komt en dat innovatie en kostendaling nog maar in geringe mate optreden door een achterblijvende vraag.

Het communicatieplan dat in dit raadsinitiatief wordt voorgesteld heeft tot doel om inwoners te laten zien dat afwachten lang niet altijd nodig is en dat investeren in energie- en andere verduurzamingsmaatregelen vaak voordelen biedt en daadwerkelijk bijdraagt aan een leefbare wereld voor onszelf en onze (klein)kinderen. Het voorgestelde stelsel van burgerfora draagt daaraan bij doordat het op zoek gaat naar de oorzaken van de afwachtende houding en daarvoor aan Raad en College concrete oplossingen voorstelt (voor zover Raad en College hieraan een bijdrage kunnen leveren). De voorgestelde oplossingen van de burgerfora kunnen daarnaast ook een rol spelen in de communicatie van de gemeente naar haar inwoners.

Energietransitie is noodzakelijk

Uit rapportages van onder meer het IPCC is duidelijk dat onze aarde bij een temperatuurstijging van meer dan 1,5o aan het eind van deze eeuw te maken krijgt met onbeheersbare gevolgen, zoals het smelten van de ijskappen, substantiële zeespiegelrijzing, bosbranden en verlies van biodiversiteit. Als antwoord hierop hebben 193 landen, waaronder Nederland, in 2015 in Parijs een Klimaatakkoord getekend. Dit klimaatakkoord is naderhand op EU-niveau uitgewerkt in de New Green Deal en in Nederland in het Nationaal Klimaatakkoord. Zutphen heeft bovendien, net als alle andere gemeenten in deze provincie, het Gelders Energieakkoord (GEA) onderschreven.

Duidelijk is dat de ernst van de klimaatcrisis op alle niveaus wordt onderkend en dat Nederland en ook Zutphen gebonden zijn aan heldere afspraken om het klimaatprobleem vóór 2030 goed op de rails te krijgen. Het is belangrijk om zich te realiseren dat de generatie die het einde van de eeuw gaat meemaken reeds geboren is!

Zutphen heeft een goede infrastructuur voor maatregelen aan de basis

In Zutphen wordt volop gewerkt aan acties rond energiebesparing, isolatie en duurzame opwek door private woningeigenaren en woningcorporaties, onder andere in het Waterkwartier en Warnsveld (Oude dorp). De stad kent een aantal Wijken van de Toekomst, zoals het Voorsteralleekwartier. Ook zijn in Zutphen inmiddels diverse zonneparken operationeel, evenals drie windmolens. Drie andere windmolens wachten op goedkeuring door de Raad van State. Aan een aantal van deze projecten kunnen inwoners via ZutphenEnergie (ZE) deelnemen. ZE is een belangrijke schakel tussen overheid en consument op het gebied van duurzame energie. Er is een aanzienlijk aantal energiecoaches actief, alsmede vijf onafhankelijke energieadviseurs. Vanuit de Energiewinkel aan de Overwelving worden (potentiële) klanten te woord gestaan en worden door een groot netwerk van vrijwilligers en semi-professionals diverse initiatieven uitgerold. Zutphen Energie heeft daardoor veel contacten met de doelgroep ‘bewoners en consumenten’, mede door een goede samenwerking met De Werkmakers. De organisatie is in de afgelopen paar jaar sterk geprofessionaliseerd. In Zutphen is ook een groeiend aantal aannemers en installatiebedrijven dat op deze nieuwe vraag inspeelt.

Communicatieprogramma

Tot nu toe ontbreekt het in deze gemeente aan een afgewogen communicatieprogramma over de energietransitie. Een dergelijk programma kan helpen om de inwoners te overtuigen en daarmee de energietransitie te versnellen. Het is onze wens dat de communicatie vooral inspeelt op de leefwereld van de inwoners die in meer of mindere mate positief staan tegenover verduurzamen maar daar nog allerlei vragen én ideeën bij hebben. Het programma dient daar haar onderwerpen aan te ontlenen. Communicatie en burgerforum dienen elkaar hierin te ondersteunen. Wij sluiten echter niet uit dat het communicatieprogramma desgewenst een bredere reikwijdte krijgt en bijvoorbeeld ook de ontwikkelingen rond de RES tot onderwerp neemt.

Burgerfora voor meer inbreng in het beleid voor inwoners

Burgerfora zijn een vorm van bestuurlijke vernieuwing, die in andere landen hun nut hebben bewezen bij het transformeren van beleidsprocessen, bijvoorbeeld op het gebied van de energietransitie. Zo heeft een door president Macron ingesteld burgerforum in Frankrijk circa 600 voorstellen gedaan voor een (voor burgers) betaalbare verduurzaming van de samenleving. De president heeft hiervan twee voorstellen afgewezen en alle andere opgenomen in zijn beleid. In Ierland heeft een burgerforum de impasse rond de abortuswetgeving met gerichte adviezen doorbroken, waarna een vergelijkbare aanpak werd gekozen rond de energietransitie in dat land. Ook in de kantons van de Duitstalige gemeenschap in België functioneert een voorlopig permanent burgerforum. Dit forum is begonnen met adviezen over de kinderopvang, maar is daarna aan de slag gegaan met andere onderwerpen. In alle bovenstaande situaties betrof het door loting samengestelde panels.

Vormgeving van de burgerfora in Zutphen

Voorgesteld wordt om in Zutphen gedurende drie jaar te experimenteren met burgerfora. De burgerfora worden elk voor een periode van circa een half jaar ingesteld en eindigen met een advies aan Raad en College en/of aan een andere instantie (bijvoorbeeld: woningcorporaties, brancheorganisaties van installateurs of aannemers). Na een half jaar volgt een nieuw forum, met nieuwe inwoners en een nieuwe vraagstelling. Uitgangspunt is dat het forum bestaat uit een breed samengestelde groep inwoners. Wij denken aan een aantal van 25 tot 30 personen per forum, met een sterke procesbegeleider. De deelnemers weerspiegelen bij voorkeur de samenstelling van de Zutphense bevolking en komen uit alle delen van de gemeente. Hierbij valt te denken aan een samenstelling van mannen en vrouwen, huurders én eigenaren, hogere én lagere inkomensgroepen en aan een spreiding in leeftijden. Kennis van energievraagstukken is niet noodzakelijk.

Voor de samenstelling van de groep zou men aan de volgende werkwijze kunnen denken (NB. Dit aspect vraagt nog om een nadere uitwerking): de gemeente stuurt één maal per half jaar aan 1.000 personen een persoonlijke uitnodiging om hun belangstelling kenbaar te maken voor deelname aan het eerstvolgende burgerforum over de energietransitie. In de brief staat duidelijk wat de bedoeling van het forum is. Afzender van deze persoonlijke uitnodiging is de burgemeester. De adressen worden at random geselecteerd uit het bevolkingsregister. Uit de aanmeldingen wordt een groep van ongeveer 25 tot 30 personen samengesteld, die voldoende representatief is voor de Zutphense samenleving. Zo nodig worden extra brieven verstuurd aan groepen die doorgaans moeilijker bereikbaar zijn, zoals jongeren, mensen met een uitkering of met een migratieachtergrond etc. Om de deelnemers te stimuleren om het hele traject van een burgerforum af te maken wordt een gering bedrag als presentiegeld in het vooruitzicht gesteld.

Het burgerforum werkt als een soort ‘community of practice’. Gezamenlijk worden diverse (vooral sociale) aspecten uit de energietransitie besproken, waarna de procesleider de knelpunten én de voorgestelde oplossingen en maatregelen omzet in een advies. Na goedkeuring door het panel kan het advies worden voorgelegd aan Raad, College en de media. Het burgerforum is vrij om haar eigen onderwerpen te kiezen, maar ook Raad en College kunnen om een advies vragen.

Voor de procesbegeleiding van het burgerforum denken wij aan de combinatie van ZutphenEnergie en De Werkmakers, organisaties die bewezen hebben dicht bij de burgers te staan en die in staat zijn om het panel een sociale invulling te geven.

Thema’s voor het burgerforum

Belangrijk is dat de potentiële leden van een burgerforum voor een duidelijk herkenbaar doel worden uitgenodigd, namelijk voor het opstellen van een advies aan Raad en College over een specifieke vraag of een specifiek thema. De themakeuze is dus belangrijk, maar de invulling dient aan de deelnemers zelf te worden overgelaten. Ook de wijze waarop het burgerforum zich in de materie verdiept is aan haarzelf. Denkbaar is dat een burgerforum verzoekt om een enquête via Zutphen Spreekt of bijeenkomsten organiseert met achterbannen van wijkorganisaties als Lighthouse Cornerstone of Stichting Lokaal. Ook interessant is als de deelnemers worden aangemoedigd om hun contacten op de sociale media in te zetten voor meer ervaring uit de eigen kennissenkring.

De te bespreken thema’s dienen te behoren tot de leefwereld van de inwoners in relatie tot de verduurzaming van de eigen leefomgeving. Het gaat vooral om de sociale aspecten van de energietransitie en veel minder om de technische aspecten. Technische kennis is immers bij de gemeente al ruim voldoende voorhanden of gemakkelijk in te huren.

Een interessant thema is bijvoorbeeld Verduurzaming van je eigen woning: waar loop je als inwoner tegen aan? En hoe kan de gemeente je daar bij helpen?’. Van het panel worden dan praktische en betaalbare oplossingen en adviezen gevraagd. Voorbeelden van te bespreken gespreksstof zijn binnen dit thema:

o   Tegen welke organisatorische problemen loopt een bewoner op als hij/zij energiemaatregelen of andere verduurzamingsmaatregelen wil treffen?

o   Hoe komt een bewoner aan goede en betrouwbare informatie?

o   Welke maatregelen zijn geschikt voor mensen die niet gebaat zijn bij een lange terugverdientijd, bijvoorbeeld omdat zij al op leeftijd zijn?

o   Hoe kan iemand die een aannemer of installateur wil inschakelen er zeker van zijn dat deze kwaliteit levert en dat diens advies hout snijdt?

o   Hoe kunnen mensen die er tegen opzien om een aannemer of installateur in de arm te nemen worden ‘ontzorgd’?

 

Andere voorbeelden van mogelijk geschikte forumthema’s, die eveneens onder de noemer energietransitie vallen, zijn:

  • Hoe kunnen mensen met een kleine beurs ook meedoen met de energietransitie?
  • Lokaal eigendom: hoe kunnen inwoners zo goed mogelijk individueel of collectief profiteren als er in Zutphen windmolens pen zonnevelden worden geplaatst?
  • Werk maken van de energiemaatregelen: hoe helpen we zo veel mogelijk Zutphenaren aan het werk?
  • Wat moet er gebeuren om de stad gereed te maken voor elektrisch vervoer? en
  • Hoe maken we de stad aantrekkelijker voor het gebruik van de fiets?

 

Thema’s die buiten de beïnvloedingssfeer van de inwoners of de gemeente liggen, bijvoorbeeld ‘kernenergie’ of ‘windmolens op zee’ vallen buiten dit kader. Het is evenmin de taak van het burgerforum om een oordeel te geven over een thema als de regionale energiestrategie (RES); dat zijn immers politieke afwegingen waar andere wegen voor zijn. Wel relevant zijn thema’s uit het domein van de Warmtevisie.

Ook fora met specifieke groepen zijn denkbaar, bijvoorbeeld een apart forum met jongeren of met eigenaren van monumenten. In het kader van het ‘experiment burgerfora’ zijn diverse invullingen mogelijk. Bij de aanleg van een warmtenet zou bijvoorbeeld in de desbetreffende wijk een burgerforum kunnen worden ingericht met wijkbewoners die vooraf voorwaarden kunnen formuleren voor de succesvolle uitvoering van zo’n warmtenet. Door vooraf vanuit de wijk de aandachtspunten te benoemen roept een dergelijke grote ingreep uiteindelijk minder weerstand op en kan het warmtenet conform de wensen van de inwoners sneller worden aangelegd.

Bij gebleken succes kan de themakeuze op termijn worden uitgebreid naar andere duurzaamheidsthema’s zoals het afkoppelen regenwater/ontstening, duurzame consumptie, afvalscheiding e.d. Als het instrument ‘burgerfora’ goed bevalt komen op een langere termijn ook andere thema’s in aanmerking, ook uit het sociaal domein.

De looptijd van het experiment is drie jaar

Voorgesteld wordt om voorlopig uit te gaan van een experiment met verschillende burgerfora met een looptijd van in totaal drie jaar. Met deze termijn kunnen processen goed en professioneel worden ingeregeld, ontstaat ervaring met het instrument ‘burgerforum’, is er gelegenheid om zwakke punten te verbeteren en krijgt het experiment meerwaarde.

Voorgesteld wordt ook dat de deelnemers en de procesbegeleiders elk forum evalueren en daarbij verbeterpunten opstellen. Aan Raad en College wordt ieder jaar verslag uitgebracht. Aan het eind van de periode van drie jaar besluit de Raad of en hoe het experiment ‘burgerfora’ wordt voortgezet, al dan niet met andere thema’s.

 

Kanttekeningen

Het opstellen van een communicatieprogramma en het opzetten van burgerfora vormen een extra belasting voor het gemeentelijk apparaat

Door gebruik te maken van de expertise van de inwoners van Zutphen is een communicatieprogramma doelmatig en helpt het de energietransitie. Door het onderdeel ‘burgerfora’ als een community of practice onder te brengen bij ZutphenEnergie is de belasting voor het gemeentelijk apparaat voor dit onderdeel beperkt. Het is wel wenselijk dat de communicatieafdeling van de gemeente nauw bij de advisering van het burgerforum is betrokken. Daarnaast vormt het verzenden van de uitnodiging een (tijdelijke) belasting van het gemeenteapparaat, maar het aantal van 1.000 uitnodigingen per half jaar trekt ook veel aandacht voor de energietransitie.

 

Risico’s

Communicatie over de aangereikte praktische en betaalbare oplossingen bereikt de inwoners onvoldoende

Dit probleem kan worden ondervangen door een communicatiemedewerker van de gemeente aan te haken bij de burgerfora. Adviezen over praktische en betaalbare oplossingen kunnen dan via de eigen gemeentekanalen worden verspreid.

Het werken met een burgerfora is een experiment en kan dus ook mislukken

Het werken met een burgerforum sluit aan bij de motie ‘Bestuurlijke vernieuwing; samen leven is samen kiezen en samen doen’, welke op 10 november door de Raad is aangenomen. In deze motie geeft de Raad zichzelf, via de raadswerkgroep Communicatie & Bestuurlijke Vernieuwing, de opdracht om bestuurlijke vernieuwingsvoorstellen te doen die er op zijn gericht de participatie en de invloed van inwoners (op het beleid) te vergroten en te verbeteren.

Dit initiatiefvoorstel geeft aan deze motie op een belangrijk onderdeel een nadere invulling. Zutphen heeft er tot nu toe nog weinig ervaring mee. Het experiment kan dus mislukken. Door vooraf de risico’s in beeld te brengen en door te leren van burgerfora in andere plaatsen en burgerfora in andere situaties kan het experiment vanaf het begin goed worden ingestoken en tot een goed einde worden gebracht. Door bovendien te kiezen voor een of meer procesbegeleiders met een sociale insteek, worden de risico’s eveneens verminderd. Risico’s worden ook verminderd door een beperkte looptijd per forum (6 maanden) en van het totale experiment (3 jaar) en een evaluatie aan het eind van die periode.

 

Communicatie/Vervolgtraject/uitvoering

Communicatie over de energietransitie vormt een essentieel onderdeel van dit Raadsinitiatief. Welke middelen op welke momenten worden ingezet vloeit voort uit het nog uit te werken voorgestelde communicatieprogramma. Voor het welslagen van het burgerforum is het cruciaal dat de door het panel aangedragen oplossingen breed onder de aandacht van de inwoners worden gebracht. Daarom is het wenselijk dat een communicatiemedewerker van de gemeente is aangesloten bij de achtereenvolgende burgerfora.

Indieners zouden het een goede zaak vinden als de Raadswerkgroep Communicatie & Bestuurlijke Vernieuwing dit initiatief zou willen overnemen en begeleiden.

 

Rapportage

De voortgang van de in dit raadsinitiatief genoemde acties kan worden gerapporteerd in de periodieke evaluaties van het programma ‘Zutphen Energieneutraal’. Na drie jaar volgt een meer algemene evaluatie van dit experiment.

 

Financiën

Voor de financiering van de burgerfora is gedurende drie jaar naar schatting een bedrag van € 20.000 euro per jaar nodig. Daarbij is uitgegaan van 10 bijeenkomsten per jaar (5 bijeenkomsten per forum). Deze kosten zijn inclusief de bezoldiging van een procesbegeleider (€ 9.600), presentiegeld voor de deelnemers (€ 25 euro per bijeenkomst), het versturen van de brieven (€ 2.000 euro) en huur van een ruimte voor de bijeenkomsten.

De dekking van dit bedrag kan uit de programmabegroting 2021, welke op 10 november 2021 is vastgesteld inclusief het amendement van SP, GroenLinks, CDA en KiesLokaal! (verhogen eigenaarsdeel rioolheffing).

 

Bijlagen

Ontwerp

Besluit

Griffienummer: 2021-0010

De raad van de gemeente zutphen,


gelezen het voorstel van Dolf Logemann, Frans Manders en Hein Brunsveld van 22 januari 2021 met nummer



b e s l u i t :

  1. Om het College op te dragen een helder communicatieprogramma op te stellen dat het draagvlak onder de inwoners van Zutphen en Warnsveld voor de verduurzaming van de eigen leefomgeving vergroot, en
  2. Om in nauw verband daarmee in deze gemeente bij wijze van proef en voor een looptijd van drie jaren te experimenteren met een grotere burgerbetrokkenheid rond het thema ‘verduurzaming eigen leefomgeving’ in de vorm van een reeks kortlopende burgerfora welke vanuit de leefwereld van de inwoners Raad en College gevraagd en ongevraagd adviseren over gevoerd of te voeren beleid

Aldus besloten in de openbare vergadering van

de raad van de gemeente zutphen,

gehouden op:



de voorzitter, de griffier,

Behandeld in